Filmy weselne. Nowe media a zmiany w rytuale, “Kultura i Społeczeństwo” 4 (2009)

“Życie społeczeństw, w których panują nowoczesne warunki produkcji, przypomina olbrzymie zbiorowisko spektakli. Wszystko, co dawniej przeżywano bezpośrednio, oddaliło się, przybierając postać przedstawienia.”

Guy Debord

“Rzeczy realnie przeżywane wydają się nierealne i zachowują swój nierealny status, dopóki same nie przyjmą formy telewizyjnych obrazów. Żeby nadać realność własnemu życiu, trzeba je najpierw sfilmować wideokamerą i utrwalić na taśmie”

Zygmunt Bauman

Jedną z funkcji rytuałów jest wprowadzanie zmian w świecie, przeobrażanie natury sacrum lub profanum zgodnie z potrzebami społecznymi (Caillois 1995). W kulturze ludowej obrzędowe zmiany w świecie dokonywały się za pomocą słowa (Łeńska-Bąk 1999). Miało ono ogromną moc. Żeby w pełni zrozumieć jego status i zakres owej mocy sprawczej, wystarczy przypomnieć sobie, jakie niebezpieczeństwa, według wierzeń w tradycyjnej kulturze ludowej, czekały na tych, którzy pomylili się odprawiając obrzęd. [1]

Współcześnie, w kulturze typu audiowizualnego, obrzędy stopniowo ulegają mediatyzacji, a media rytualizacji, co podkreśla Robert Dzięcielski (2004) w podsumowaniu artykułu poświęconego uroczystemu wideofilmowani. Dzisiejsze rytuały coraz częściej są medialnymi lub przynajmniej zmediatyzowanymi spektaklami. Doświadczenia uczestnictwa zostają zapośredniczone przez obrazy, których oglądanie samo w sobie staje się coraz silniej skonwencjonalizowane. Czy są to rozgrywki sportowe, wystąpienia polityków, czy ważne dla społeczeństwa wydarzenia o charakterze narodowym – bierzemy w nich udział, siedząc przed telewizorem. Jak powiada Guy Debord (2006): “Życie społeczeństw, w których panują nowoczesne warunki produkcji, przypomina olbrzymie zbiorowisko spektakli. Wszystko, co dawniej przeżywano bezpośrednio, oddaliło się, przybierając postać przedstawienia”.

Coraz więcej aspektów rzeczywistości podporządkowanych jest zatem procesowi tworzenia jej wizualnych transpozycji. Dotyczy to w takim samym stopniu życia publicznego, jak i wydarzeń rodzinnych. Rytuał fotografowania i filmowania towarzyszy już, jak się wydaje, wszystkim etapom życia. Obok fotografii z uroczystości rodzinnych, które tradycyjnie dokumentowano, takich jak chrzest, ukończenie szkoły, ślub, na półkach domowych szafek coraz częściej pojawiają się też amatorskie i profesjonalne filmy – z porodów, studniówek i wesel. Chciałabym bliżej przyjrzeć się tym ostatnim. Ich pojawienie się i niezwykła popularność pozwala, jak sądzę, na opisanie i zdiagnozowanie pewnego szerszego zjawiska, które można określić mianem mediatyzacji rytuałów. Proponuję także potraktowanie tych produkcji filmowych jako szczególnej soczewki, przez pryzmat której można przyjrzeć się pewnym aspektom kultury audiowizualnej.